Updated on

INTRODUCTION

This exhibit from the National Archives of the Philippines presents selected administrative records from the country’s Spanish colonial period.  The focus is on Cebu and its neighboring islands.

There are three sections.  The first part deals with the infrastructure of Spanish rule.  Included are materials on the charting of islands and town foundation.  There are, as well, plans of edifices, roads, and ports.  The second area concentrates on trade and commerce. The last section takes up the effects of developments on the social and religious life of the colonized subjects.

Through these records, one may see that the Cebuanos found themselves inhabiting -and also inhibited by- new worlds.

 

INTRODUCCIÓN

Esta exposición del Archivo Nacional de Filipinas presenta documentos administrativos seleccionados del período colonial español del país.  El foco es Cebú y las islas cercanas.

Hay tres secciones.  La primera parte trata de la infraestructura del regimen español.  Incluídas son materias sobre fundación de pueblos y mapas de las islas.  Hay también planes de edificios, caminos, y puertos.  La segunda área concentra a la industria y el comercio.  La última sección demuestra los efectos del desarollo en la vida social y religiosa de los súbditos colonizados.

A través de estos documentos, se puede ver que los Cebuanos habitaban -y también se inhibitaban por- los nuevos mundos.

 

PASIUNA

Gipasundayag sa Nasudnong Artsibo sa Pilipinas kining mga piniling mga nahisulat mahitungod sa mga pamaagi sa pagdumala sa nasud sa panahon sa mga Katsila. Nagatutok kini sa Sugbo ug mga kalakbit nga kapuloan.

Aduna kini tulo ka bahin. Ang una nagahisgut sa imprastruktura sa Kinatsilang pagdumala. Lakip niini ang mga natipig mahitungod sa pagmapa sa mga kapupud-an ug ang pagtukod sa mga kalungsuran. Anaa usa’y mga plano sa mga edipisyo, kadalanan ug mga pantalan. Ang ikaduhang bahin nagatutok sa pamatigayon ug pagpamaligya. Sa katapusang bahin mao ang mahitungod sa epekto sa kalambuang kolonyal ngadto sa katilingbanong kinabuhi ug tinuhuan sa mga katawhan. 

Pinaaagi niining mga tinipig, makita nato nga ang Sugbuanon nagapuyo ug gipuy-an sa mga bag-ong kalibutan.

 

Instruments of Colonialisms

Essential to the governance of the Spanish colonial empire was the exchange of records and documents.  Through orders penned on paper, distant possessions were administered by far-away monarchs and their officials.

The flow of correspondence across seas was more than just a stream of words.  It was really the instrument for the remolding and re-engineering of colonial subjects.  Through letters, reports, edicts, charts and plans, colonizers were placing their stamp on their possessions.  Societies were being introduced to new environments requiring new behaviour, new ways of living. 

Rituals, such as those associated with the burial of the dead, would be affected by newly introduced concepts.  Though many of the colonized were integrated peacefully, there were also instances of resistance and refusal.  There were moments that resulted not only in integration but also, essentially, in internment.

 

INSTRUMENTOS DE COLONIALISMOS

Imprescindible a la gobernación del imperio colonial español fue el intercambio de documentos.  Por medio de órdenes escritas, posesiones remotas eran administradas por los monarcas lejanos y sus oficiales.

Atravezando mares, el curso de la corespondencia fue más que un flujo de palabras. Fue, realmente, el instrumento para la formación y educación de los súbditos coloniales.  A través de cartas, informes, autos, mapas y planos, los colonizadores marcaron sus posesiones.  Se introdujeron a las sociedades nuevos ambientes que requiriesen nuevos comportamientos, nuevas maneras de vivir.

Rituales, como los relacionados al enterramiento de los difuntos, fueron afectados por conceptos nuevamente introducidos.  Aunque muchos de los colonizados fueron integrados pacificamente, hubiesen casos de resistencia y repulsas. Hubiesen momentos que resultaron  en integración y también, en internación.

 

Mga Kasangkapan sa Mga Mananakop

Mahinungdanon sa pagdumala sa mga nahisakop sa kahariang Katsila ang panagbayloay og mga saysay ug dokumento. Pinaagi sa mga sugo nga nahisulat sa papel, nadumala sa mga hari ug mga opisyales nga atua sa layong dapit ang mga lagyo nga mga ginsakpan nila.

Ang dagan sa pagsinulatay tabok sa kadagatan dili lamang usa ka dagayday sa mga pulong. Mao sab kini ang kasangkapan sa pag-usab sa mga nahisakop nga mga katawhan. Pinaagi sa mga sulat, mga taho, mga mapa, ug mga plano, gitatakan sa mga mananakop ang ilang mga nahisakop. Ang mga nahisakop gipaikita sa mga bag-ong kalibutan diin kinhanglan ang bag-ong mga gawi, bag-ong mga pamaagi sa kinabuhi.

Ang mga naandang tulumanon, sama niadtong mga mahitungod sa paglubong sa patay, mausab sa mga bag-ong gipailang mga panghuna-huna. Bisan tuod daghan sa mga nahisakop gihiusa sa malinawong pamaagi, aduna usa’y mga misukol ug wala motugot. Adunay mga higayon nga mihantong dili lamang sa paghiusa kung dili usab sa pagkabilanggo.

 

Charting the Islands

Very few documents exist in the National Archives on the arrival of the Spanish in the Cebu area.  A number of maps and charts provides evidence of attempts to survey the islands and determine salient features. 

Through trial and error, coves and coasts took shape on paper.  The province of Cebu is shown as encompassing other areas like Bohol and Siquijor.  Later, Cebu is cut up into smaller units.  The colonizers are getting to know the lay of the land and the seas.  After all, understanding territory is a prerequisite for mastery.

 

MAPIANDO LAS ISLAS

Muy pocos documentos existen en el Archivo Nacional sobre la llegada de los españoles en Cebú. Un número de mapas y planos proveen  evidencia de intentos de deslindar las islas y determinar características importantes.

A través de pruebas y errores, abras y costas se configuraban en papel. Fue demostrado que la provincia de Cebú originalmente incluía otros lugares como Bohol y Siquijor.  Luego, Cebú se ha cortado a partes más pequeñas.  Los colonizadores reconocían el trazado de la tierra y los mares.  Después de todo, conociendo del territorio es un requisito para el dominio.

 

Pagmapa sa Kapuluan

Dyutay lamang ang mga dokumento sa Nasudnong Artsibo sa Pilipinas nga mahitungod sa pag-abot sa mga Katsila sa Sugbo. Pipila ka mga mapa nagpamatuod sa mga pagsulay sa mapa sa mga pulo ug sa pagpaninguha nga masulat ang ilang mga lain-laing timailhan.

Pinaagi sa pagsulay-sulay, ang mga kawit ug mga kabaybayunan naporma sa papel. Gipakita ang lalawigan sa Sugbo nga sakop pa niini ang laing mga lugar sama sa Bohol ug Siquijor. Taud-taud niini, giputol-putol na ang Sugbo ngadto sa mga gagmay bahin. Ang mga mananakop naghinay-hinay na og kaila kung giunsa paghiluna ang mga kayutaan ug kadagatan. Ang pag-ila sa teritoryo usa man hinuon ka panginahanglan sa pagpanakop.

 

Foundation of Towns

As the land became more familiar, the infrastructure by which colonization would be implemented and evolved, was set up.  Towns were laid out, often in a grid with right angles. 

Grids in settlement planning were in keeping with the all-pervasive Spanish concept of “La Ciudad Letrada” or The Lettered City.  This was a global vision unifying settlements wherever the Spanish had set foot on the planet.  It expressed Hispanic notions of the urban and also of the urbane. 

As the name suggests, The Lettered City was a construction that required literacy.  It required documents and a bureaucracy to read and carry out the orders which the documents contained.

 

FUNDACIÓN DE LOS PUEBLOS

Después de familiarizarse con la tierra, la infraestructura fue establecida por la implementación y desarollo de la colonización.  Se trazaban los pueblos, en muchos casos en formas cuadrículas.

La forma de damera en el planteamiento de poblaciones fue un concepto español basado de “La Ciudad Letrada” o The Lettered City.  Este fue la visión global que unificó poblaciones dondequiera que los españoles se asentasen en este planeta.  Esto expresaba las nociones hispánicas de urbanismo y también de la urbanidad.

Como el nombre sugiere, the Lettered City  fue una construcción que requería sabiduría.  Esto requiere documentos y una burocracia para leer y llevar a cabo las órdenes que los documentos contenían.

 

Pagtukod sa mga Kalungsuran

Sa nailhan na ang mga kapupod-an, natukod ang imprastruktura sa pagpanakop nga angay’ng buhaton ug palambuon. Naporma ang mga lungsod diin ang kasagaran niini kwadrado ang disenyo. Ang  kwadrong gigamit nga pamaagi sa pagplano sa kalungsuran nagsubay sa kumon nga konseptong kinatsila nga gitawag og ‘Ciudad Letrada’ o ‘Letradong Lungsod’. Kini usa ka kalibutanhong pagpanglantaw nga naghiusa sa tanang mga katilingbang nahiagom sa mga Katsila. Usa kini ka Kinatsilang panghuna-huna kung unsa ang lungsod ug ang pagkalungsuranon.

Subay sa gisugyot niining mga pulunga, ang ‘Letradong Lungsod’ nagpasabot nga mahinungdanon and kaantigo sa pagbasa ug pagsulat. Nanginahanglan kini’g mga papeles ug burukrasya nga mobasa ug motuman sa mga sugo nga nahisulat sa mga dokumento.

 

The Structures of Colonization

Spaces and edifices were created for specific functions.  At the same time, such structures would serve as settings as well as technologies that catalyzed new ways of life. 

The casa paroquial provided shelter from heat.  Yet it also determined the relationships between subjects and colonizers by the heirarchical ordering of offices and other rooms.  Only the powerful and those close to them were able to enter certain areas.  Windows revealed vistas while bracketing views.

Prisons were instruments to enforce an iron colonial authority.  Their presence signified order but also disorder.

 

LAS ESTRUCTURAS DE LA COLONIZACIÓN

Los espacios y edificios fueron creados para funciones específicas. Tales estructuras servían como escenarios, al mismo tiempo, como tecnologías que daban impulso a nuevos modos de vida. La casa paroquial proveía protección del calor. Pero también señalaba las relaciones entre los súbditos y colonizadores por medio de la ordenación jerárquica de oficinas y otros despachos. Solamente los poderosos y sus cercanos podían entrar a ciertas áreas.  Las ventanas revelaron panoramas al mismo tiempo cegando vistas.

Prisiones fueron instrumentos para imponer una autoridad colonial dura.  Su presencia significaba orden pero puede también significar desorden.

 

Gambalay sa Pagpanakop

Gitukod ang mga lugar ug mga edpisyo alang sa nagkadaiyang gamit. Sa samang paagi, kining mga istruktura nahimo usab nga mga  teknolohiya nga maoy nagdalai sa mga bag-ong paagi sa kinabuhi.

Ang kumbento mihatag og landong taliwala sa kaalimuot. Apan kini usab nagpakita sa pagbahin sa mananakop ug sa gisakop pinaagi sa pagbahin-bahin sa mga lawak ug mga opisina sulod niini. Kadtong naa sa gahum lamang ug ang mga duol nila maoy makasulod sa ubang mga lawak niini. Ang mga bintana niini moabli sa mga talan-awon apan limitado kini.

Ang mga bilangguan maoy kasangkapan sa pagpugos nga matuman ang kolonyal nga tumong. Kining mga bilangguan nagpasabot sa kahapsay apan usab sa kawalay-hapsay.

 

Connecting the Centers

Structures for connectivity were needed.  Town centers had to be linked to other town centers through roads.  Meanwhile, through a system of ports the colony was tied to the colonizers’ seat of power across the seas, in other continents.

Often, these connections did not just tie areas together.  They could also transform.  Where a road passed, new settlements would arise.  Where a port was carved out, a new community would take shape.

 

Juntando los Centros

Estructuras para conectividad eran necesarias. Poblaciones necesitaban estar vinculadas a otras por medio de caminos. Mientras tanto, un sistema de puertos se junta la colonia al sede de poder de los colonizadores al otro lado del mar, en otros continentes.

Muchas veces, estos enlaces no sólo unieron lugares. Ellos también eran transformadores. Donde pasaba un camino surgieron asentamientos nuevos. Donde se forjaron puertos, se establecieron comunidades.

 

Pagsumpay sa mga Sentro

Gikinahanglan ang mga istruktura sa pagsumpay. Ang mga poblasyon nanginahanglan nga masumpay sa ubang mga poblasyon pinaagi sa mga dalan. Sa kasamtangan, ang mga teritoryong nasakop nanginahanglan usab nga masumpay ngado sa kauluhan sa gahom sa layong kadagatan, sa laing kontinento, pinaagi sa mga pantalan ug mga dungguanan.       

Kalagmitan, kining mga pagsumpay wala lamang mihigot sa mga lugar. Makapausab sab kini sila. Kung asa ang dalan moagi, motumaw usab ang mga bag-ong kabanayan. Diin ang usa ka dungguan matukod, motumaw usab ang usa ka bag-ong katilingban.

 

Rise of Industries

The creation of organized towns, administrative edifices, roads, bridges, and ports, was among the factors that created new opportunities.  The resulting synergy of these structures helped power economic development.

One activity that arose and expanded vigorously was the sugar industry.  Cebu was a leader in the production of sugar long before Negros and Iloilo.

The wealth that cane plantations brought allowed for a more elaborate lifestyle that was festooned with material goods.  These goods needed proper settings.  These were provided by the great private houses.  Could the houses have been modelled after church and municipal buildings as the plans may suggest?

 

Crecimiento de Industrias

La creación de pueblos organizados, edificios administrativos, caminos, puentes, y puertos, era uno de los factores que abrieron nuevas oportunidades. La sinergía resultante de estas estructuras dió ímpetu al desarollo económico.

Una actividad que surgió y vigurosamente expandió era la industria azucarera. Cebú estaba en cima de la producción de azucar mucho antes que Negros e Iloilo.

La riqueza traída por cañaverales permitió un estilo de vida lujosa festón de bienes. Estos bienes necesitaban escenarios apropiados, proveídas por las mansiones privadas. ¿Habrían sido las mansiones modeladas de las iglesias y casas de gobierno así demostrados por los planes?

 

Pagtumaw sa Industriya

Ang pagbuhat sa mga kalungsuran, mga edpisyo sa pangagamhanan, mga kadalanan, mga tulay ug mga pantalan, mao usa’y mga mahinungdanong nagpahimugsao sa mga bag-ong mga kahigayunan. Ang misangpot nga panaglambigit niining mga butanga nakatabang sa pagduso sa ekonomikanhong kalambuan.

Usa sa mga kahigayunan nga mitumaw ug milapnag pag-ayo mao ang industriya sa asukar o tubo. Ang Sugbo maoy giilang nag-una niini sa dugay’ng panahon sa dili pa ang Negros ug Iloilo.  Ang abot sa mga katubhan maoy naghatag sa mga adunahan og kaharuhay nga puno sa kabtangan o  bahandi. Kining mga bahandi nanginahanglan og haom nga butanganan nga gigahin pinaagi sa mga dagkong pribadong mga balay. Dili kaha nga kining mga balaya gisubay sa mga plano sa mga simbahan ug mga munisipyo sumala sa makita nato sa mga plano nila.

 

Circles of Light

Land was not the only locus for colonization.  Even the seas were conscripted.  They were occupied, traversed, measured, claimed, and eventually owned.

For the sake of commerce, cargo bearing ships had to navigate sea channels safely.  Lighthouses were built which would cast bright beams in radiant circles floating above the waters. In a sense, these luminous circles marked territory too, projecting the reach of the colonizers beyond the terrestrial into the maritime.

Lighthouses were, as well, symbols of subjugation. They towered above the sea coast, scraping the sky, declaring mastery over all that was surveyed.

Yet, much earlier, seas were areas of contention.  From their blue expanses boiled forth swarms of raiders attacking and subverting colonial harmony.  For the Spanish authorities they were pirates.  For their fellows, could they have been heroes?

The coming of the lighthouses may have signified a new era.  For the seas were now brightened by the light of progress.  Could there still be pockets of shadow?

 

Círculos de Luces

La tierra no era el único sitio colonizado. También los mares son conscriptos. Fueron ocupados, travesados, medidos, reivindicados, y, al final, poseídos.

Para el comercio, barcos cargados de mercancías debían navegar estrechos sin accidentes. Faros fueron construidos para poner luz radiante en forma circular flotando en el mar. En un sentido, estos círculos lucidos también marcaban territorio, proyectando al alcance de los colonizadores más allá de lo terrestre hacia a la marítima.

Faros también fueron símbolos de subyugación. Destacaron sobre las costas, arañando el cielo, declarando su maestría sobre toda posesión escudriñada.

Mucho antes, los mares eran áreas de disputa. Desde los espacios azules vinieron un multitud de saqueadores asaltando y subvertiendo la harmonía colonial. Para las autoridades españoles, simplemente eran piratas. Para los compatriotas, ¿hubiesen sido héroes?

La construcción de faros hubiera significado una nueva época, porque los mares ya eran iluminados por la luz del progreso. ¿Posiblemente hubiesen lugares aún sombreados?

 

Mga Libot sa Kahayag

Dili lang ang kayutaan maoy nahimutangan sa pagpanakop. Bisan ang kadagatan gigamit alang niini. Gipuy-an, gitabuk, gisukod, giangkon ug sa katapusan, gipanag-iya sila. Murag maingon ta nga kining mga palibot nagapatik usab sa teritoryo diin giduso sa mananakop ang iyang kab-ot lahos sa kayutaan ngadto pa gayud sa kadagatan.

Ang mga parola nahimong timailhan sa pagkasakop. Makita kini sa ilang kataas diha sa mga kabaybayunan, daw mikamas sa kalangitan ug nagpaila nga sila ang dunay gahom sa tanan nga ilang makitai.

Apan sa panahon kaniadto ang kadagatan maoy mga lugar sa panagsangka. Gikan sa iyang maasul nga gilapdon mitumaw ang daghang mga magbibihag nga misulong ug mitarog sa kahapsay’ng kinabuhi sa mga nasakop. Alang sa mga Katsila, sila mga pirata. Sa ilang mga kauban, bayani kaha sila?

Ang pagtukod sa mga parola murag maoy nagpaila sa usa ka bag-ong panahon. Tungod kayinaagi nila, nahayagan ang kadagatan sa suga sa kalambuan. Anaa pa kaha’y mga bahin nga na-anino pa.

 

Blueprints for Church and State

Government and the various Religious Orders were two sides of one hand.  The Crown supported the erection of churches perhaps in recognition of the fact that they efficiently buttressed the agenda of the State.  These sacred temples were, functionally, centers for the integration of the colonized subject.  Prayers, rituals and sermons were actually effective in propagating colonial policy and doctrines.  Resistance to the Church and resistance to the Government were practically one.

The plans for churches are very much tied up with the identity of a community.  The grander the town, the grander the church.  Splendid church buildings signalled prosperity and the advantages of a life secure within the colonial fold.  What of those who lived beyond?

 

Planes para la Iglesia y el Estado

El gobierno y las diferentes Órdenes Religiosas eran partes de la misma autoridad. La Corona apoyaba la construcción de iglesias tal vez en reconocimiento de sus esfuerzos para promover el ínteres del Estado. Esos templos sagrados funcionaban como centros para la integración de súbditos en las colonias. Oraciones, rituales y sermones eran efectivos para propagar la política y doctrinas coloniales. Resistencia contra la Iglesia y resistencia contra el Gobierno eran, en verdad, las mismas.

Los planes para iglesias eran detenidamente vinculados con la identidad de una comunidad. Para una población grande, una iglesia grande. Los templos spléndidos significaban prosperidad y seguridad de una vida colonial dentro del redil colonial. ¿Cómo eran los que vivían afuera?

 

Mga Plano sa Simbahan ug Estado

Duha ka bahin sa usa lang ka kamot ang pangagamhanan ug ang nagkadaiyang mga Relihiyosong Grupo. Daw ang tabang sa Hari diha sa pagtukod sa mga simbahan maoy iyang pag-ila sa kamatuoran nga sila ang pinakalig-ong sandiganan sa tumong sa Estado. Kining mga balaanong mga templo maoy mga sentro sa paghiusa sa nahisakop nga katawhan. Gamit kaayo ang mga ampo, ritwal ug mga sermon sa pagpakuyap sa propaganda mahitungod sa mga pamalaod ug mga doktrina. Tataw nga nagkalambigit ra ang pagbatok sa Simbahan ug ang pagbatok sa Pangagamhanan.

Ang mga disenyo sa mga simbahan nahigut gayud kaayo sa klase sa katilingban diin siya nahimutang. Kung mas dako ang lungsod, mas dako usab ang iyang simbahan.  Ang mga simbahan maoy timailhan sa kaadunahan sa lungsod uban ang mga kaayuhan sa kinabuhing kolonyal. Unsa kaha kadtong mga nagapuyo sa gawas niini.

 

Colonial Legacies

With colonial prosperity would come new documentary requirements.  The economic advantages which were given to some members of society due to their links with state and church helped engender material wealth.  This wealth was manifested as furniture, garments, tableware, jewellery and instruments of piety.  They were symbols and also possessions.  As symbols of status they were displayed and flaunted.  As possessions they had to be listed and eventually passed on.

With colonial prosperity a new type of record became more numerous – the Protocolo.

After the 1820’s, after Cebu’s economy had began to flourish, the Archives’ holdings of this new type of document would increase. 

Protocolos often contained a dying person’s directives for the disposal of worldly goods.  Goods could not be carried to the after life, but must be passed on to descendants.  How different from ancient burials where bowls and other belongings were buried so that they could accompany the dead in their next journey.

Such changes in practices and beliefs show how colonial structures and structuring had penetrated to the very core of Cebuano life.  They could affect behaviour and daily life as reflected and recorded in archival documents.

 

Patrimonios Coloniales

Prosperidad en las colonias llegó con la necesidad de nuevo tipo de documentación. Los beneficios económicos dados a ciertos miembros de la sociedad por sus enlaces al estado e iglesia, ocasionaron riqueza material. Esa riqueza se manifestó en equipajes, ropas, bajillas, joyerías e instrumentos de piedad. Todos eran símbolos y posesiones. Como símbolos de la alta sociedad, fueron alardeados. Como posesiones, debían ser alistadas y, luego, traspasadas.

Con la prosperidad colonial, surgió una clase de documentos – los Protocolos. 

Después de 1820, después del florecimiento de la economía de Cebú, el acervo archivístico de este nuevo tipo de documentos se incrementó.

Los Protocolos, en muchos casos, contenían los mandos de una persona moribunda para la disposición de sus bienes. No se podían traer sus bienes a la muerte, pero debían pasarse a los descendientes.  Qué diferentes fueron los antiguos entierros donde los platos fueron enterrados para acompañar a los muertos en su siguiente viaje

Tales cambios de prácticas y creencias demuestran como los conceptos coloniales se habían penetrados al centro de la vida cebuana.  Se afectarían los comportamientos y la vida cotidiana así reflejados y recordados en los documentos archivísticos.

 

Mga Kabiling Kolonyal

Uban sa kalambuan sa mga nasakop mao ang bag-ong mga panginahanglan sa pagsaysay ug pagsulat. Ang mga ekonomikanhong kalambuan nga natagamtam sa pipila tungod sa ilang pakiglambigit sa pangagamhanan ug sa simbahan maoy nakatabang sa pag-usbaw sa ilang bahandi. Ang ilang bahandi makita pinaagi sa mga muwebles, mga sapot, mga gamit sa pagpangaon, mga alahas, ug mga kasangkapan sa pagpangamuyo. Mga ilhanan kini ug mga kabtangan usab. Isip ilhanan sa ilang hut-ong,  gipasundayag ug gipanghambog kini sila. Isip mga kabtangan, gipanglista sila og sa dayon-dayon mahimong kabilin alang sa mga kaliwat. 

Uban sa bahandianong pag-usbaw nahimugso ang bag-ong pamaagi sa pagsaysay – ang Protokolo

Human sa 1820s diin nagsugod na og paglambo ang ekonomiya sa Sugbo, miusbaw usab kining klase sa dokumento nga natipig sa Artsibo.

Ang sulod sa mga Protokolo sa makanunay mahitungod sa mga kagustuhan sa usa ka himalatyon aron sa pagbahin sa iyang mga kabtangan. Ang mga butang dili madala sa laing kalibutan busa angay kining ipangbilin sa mga kaliwat. Lahi ra gyud sa kaniadto diin ang mga pinggan ug uban pang mga kabtangan ikuyog sa patay aron iyang magamit sa iyang pagpanaw ngadto sa laing kalibutan.

Kining mga kausaban sa mga tulumanon ug mga tinuhuan nagapakita kung giunsa pagpakanap ang mga istrukturang kolonyal ug ang pagpanday niini diha sa kinailadmang bahin sa Sugbuanong kinabuhi. Makausab gayud kini sa panglihok ug sa adlaw-adlaw’ng kinabuhi nga napakita ug nasaysay sa mga natipig nga mga papeles.